ARGENTYNA. BUENOS AIRES. 2025-12-29. Renowacja historycznego sztandaru ZHP Argentyna
W 2025 roku obchodzimy 90-lecie polskiego harcerstwa w Republice Argentyńskiej. Z tej okazji Związek Harcerstwa Polskiego odnowił swój historyczny sztandar.
Pierwsze jednostki ruchu harcerskiego w Argentynie powstały w okolicy Berisso w 1935 r. Trzy lata później Przewodniczący Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) w Polsce na mocy rozkazu 3772/38, powołał do życia Harcerstwo w Argentynie. Okręg Argentyna został utworzony w dniu 2 października 1951 r. w 1960 r. Okręgowi został wręczony sztandar. Sztandar posiada wysoką wartość historyczną, symboliczną i emocjonalną jako świadectwo działalności Związku Harcerstwa Polskiego na emigracji.
Ze względu na liczne porwania i przetarcia oraz rozkład materiału, z którego jest wykonany wymagał bardzo pilnych działań konserwatorskich w celu zahamowania dalszej degradacji.
Sztandary to haftowane i zdobione płaty materiału przytwierdzone do drzewca, których symboliczne znaczenie łączy określone grupy ludzi. Sztandar jako symbol stanowi wyjątkowe weksylium istniejące tylko w jednym egzemplarzu, a fakt jego posiadania stanowi najwyższe uznanie społeczne dla organizacji skupiającej ludzi o określonych przekonaniach i poglądach, stowarzyszonych wokół idei stanowiącej cel ich działalności. Harcerze otaczają sztandary szacunkiem, oddają im należne honory. Prawo posiadania sztandaru było przyznawane jednostce organizacyjnej w drodze szczególnego wyróżnienia. Aby zachować to dziedzictwo dla przyszłych pokoleń Zarząd Okręgu ZHP w Argentynie postanowił odnowić sztandar. Efekty prac konserwatorskich będzie można obejrzeć w Domu Polskim w Buenos Aires, gdzie sztandar zostanie wyeksponowany.
Wszelkie prace konserwatorskie były prowadzone przez dyplomowanego konserwatora tkanin zabytkowych, z zachowaniem zasad minimalnej ingerencji i odwracalności zabiegów. Prace konserwatorskie wykonała i restauratorskie wykonała konserwacji tkanin ReKonArt Sp. z o.o. z Warszawy pani Marioli Ratajczyk.
Konserwację zrealizowano w ramach dofinansowania zadania publicznego w konkursie „Senat-Polonia 2025” sztandaru jako działanie pn.: „Ocalić od zapomnienia – renowacja historycznych sztandarów harcerskich z Argentyny i Litwy”.
RENOWACJA SZTANDAR
Dane identyfikacyjne
- Rodzaj obiektu: sztandar organizacyjny, dwustronny
- Pochodzenie: Polska / Argentyna (środowisko polonijne)
- Datowanie: 1910–1960 (wg inskrypcji)
- Materiał: tkanina jedwabnopodobna (atlas), haft nicią metalową i bawełnianą, aplikacje, frędzle metalizowane
- Technika: szycie, haft ręczny, malarstwo, aplikacja
- Forma: kwadrat z frędzlami na krawędziach
Sztandar dwustronny, wykonany z tkaniny o splocie atłasowym, obszyty metalizowaną frędzlą. Obiekt posiada uszka i metalowe kółka montażowe przy krawędziach, świadczące o pierwotnym mocowaniu do drzewca.
Awers. Stan przed konserwacją
Tło w barwach czerwono-białych, ułożonych promieniście w formie krzyża. W centrum znajduje się haftowany orzeł w koronie, o skrzydłach rozpostartych, z tarczą herbową na piersi. Na tarczy przedstawienie o charakterze sakralnym (postać maryjna z Dzieciątkiem). Wokół centralnego motywu umieszczono haftowane napisy:
- „ZWIĄZEK HARCERSTWA POLSKIEGO”
- „ARGENTYNA” Dodatkowo w narożach znajdują się haftowane motywy roślinne (liście).
Rewers. Stan przed konserwacją
Tło w kolorze zielonym. Centralnie umieszczony krzyż harcerski z lilią skautową, otoczony wieńcem laurowym. W polach krzyża widnieją inicjały: „C Z U” oraz „WAJ”. W otoku haftowany napis:
- „SŁUŻBIE BOGU POLSCE BLIŹNIM” W dolnej partii haftowana data: „1910 – 1960”. W narożach – dekoracyjne motywy roślinne.
Stan zachowania obiektu oceniany jest jako zły do średniego, z wyraźnymi oznakami starzenia materiału i zużycia eksploatacyjnego. Największe zniszczenia/wykruszenia przędzy w wizerunku orła.
Uszkodzenia i zniszczenia:
- silne pofałdowania i deformacje tkaniny nośnej,
- osłabienie struktury włókien (kruchość, przetarcia),
- liczne ubytki i przetarcia warstwy malarsko-haftowanej (szczególnie w centralnym motywie orła),
- odspojenia i deformacje aplikacji,
- zabrudzenia powierzchniowe, przykurzenia,
- lokalna korozja i matowienie nici metalowych,
- zdeformowane i częściowo uszkodzone frędzle,
- punktowe rozdarcia przy krawędziach i w miejscach mocowania.
Demontaż elementów wtórnych i aplikacji
- ostrożny demontaż sztandaru z ewentualnych wtórnych mocowań ekspozycyjnych,
- lokalny demontaż aplikacji tarczy z wizerunkiem Matki Boskiej z piersi orła,
- zabezpieczenie zdemontowanej aplikacji w trakcie dalszych prac (podkład bezkwasowy, osłona z bibuły),
- pełna dokumentacja kolejności i sposobu demontażu w celu wiernego odtworzenia montażu.
Oczyszczanie
- mechaniczne oczyszczanie powierzchniowe całego sztandaru metodą suchą (pędzle, niskociśnieniowe odsysanie przez siatkę),
- punktowe oczyszczanie haftów i nici metalowych z nawarstwień brudu,
- indywidualne oczyszczanie tarczy z Matką Boską, z uwzględnieniem delikatnej warstwy malarskiej i haftu,
- wykonanie prób oczyszczania w miejscach najmniej eksponowanych.
Stabilizacja tkaniny nośnej
- prostowanie deformacji i pofałdowań metodami pasywnymi (nawilżanie pośrednie, suszenie pod obciążeniem),
- wzmocnienie osłabionych partii tkaniny poprzez podszycie transparentną tkaniną konserwatorską,
- zabezpieczenie rozdarć i przetarć przy krawędziach oraz w miejscach mocowania.
Uzupełnienie i stabilizacja haftów orła
- konsolidacja zachowanych fragmentów haftu w centralnym motywie orła,
- uzupełnienie brakujących fragmentów haftu w sposób punktowy, neutralny estetycznie, z czytelnym rozróżnieniem oryginału i rekonstrukcji,
- zastosowanie nici o parametrach zbliżonych do oryginalnych (kolorystyka, skręt, połysk),
- rezygnacja z nadmiernej rekonstrukcji na rzecz czytelności motywu.
Konserwacja tarczy z wizerunkiem Matki Boskiej
- wzmocnienie podłoża tekstylnego aplikacji,
- konsolidacja warstwy malarskiej,
- punktowe podklejenia ubytków,
- zabezpieczenie krawędzi aplikacji przed dalszym strzępieniem.
Uporządkowanie i przytrzymanie haftów
- przytwierdzenie wszystkich odstających, poluzowanych i pękniętych nici haftu,
- stabilizacja nici metalowych poprzez punktowe przeszycia konserwatorskie,
- zachowanie oryginalnego przebiegu haftów i śladów użytkowania.
Montaż końcowy
- ponowny montaż tarczy z Matką Boską na piersi orła, zgodnie z udokumentowanym układem pierwotnym,
- montaż wszystkich elementów dekoracyjnych według oryginalnego rozmieszczenia,
- kontrola naprężeń po montażu.
Awers, fragment pola środkowego z rekonstrukcją w partii orła, stan po konserwacji
Harcerstwo w Argentynie
Pierwsze jednostki ruchu harcerskiego w Argentynie powstały w okolicy Berisso w 1935 r. Trzy lata później Przewodniczący Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) w Polsce na mocy rozkazu 3772/38, powołał do życia Harcerstwo w Argentynie. Pierwsze jednostki ruchu harcerskiego w Argentynie powstały w okolicy Berisso w 1935 r. W 1949 r. w Argentynie powstał Obszar ZHP Argentyna, którego komendantem był hm. Stanisław Poray-Tucholski. Dzięki aktywnej pracy harcerskiej w 1950 r. utworzono dwa hufce: „Gniezno” w Buenos Aires z hufcowym hm. Rzeczypospolitej Włodzimierzem Zapartem oraz „Warszawa” w Córdobie z hufcowym hm. Lechem Lisieckim na czele. W 1954 r. powołano Chorągiew Harcerzy, której komendantem był phm. Antoni Staniucha, oraz Zarząd Okręgu, któremu przewodniczył prof. Stanisław Pyzik. „Okręg Argentyna” został utworzony w dniu 2 października 1951 r. W 1966 r. zgrupowanie liczyło już 400 członków, co stanowi rekord aż do dziś. Od 1999 r. Przewodniczący Zarządu Okręgu i Komendanci Chorągwi, począwszy od hm. A. Wojno będą należeli już do pokolenia urodzonego poza Polską.
Do 1966 r. harcerki działały w ramach referatu przy Komendzie Chorągwi Harcerzy. W 1957 r. na skutek reorganizacji powołano cztery hufce: „Kresy”, „Stolica”, „Warszawa” i „Świętokrzyski”. W 1958 r. harcerstwo w Argentynie liczyło ok. 300 zuchów, harcerek i harcerzy oraz instruktorów. Od 1962 r. hufce w Organizacji Harcerzy rozwiązano, prowadząc dalszą pracę wychowawczą, opierając się na samodzielnych zastępach, drużynach i szczepach. W 1973 r. podobnie postąpiono w Chorągwi Harcerek, istniejącej od 1966 r. Integracji harcerstwa argentyńskiego służyły okolicznościowe zloty: – Jubileuszowy Zlot 50-lecia ZHP w 1961 r. w El Tajamar w prowincji Córdoba, – Zlot Milenijny w 1967 r. w Miramar w prowincji Buenos Aires, – Zlot 35-lecia Harcerstwa w Argentynie w 1971 r. w Burzaco w prowincji Buenos Aires.
Od 2024 r. Prezydium Zarządu Okręgu ZHP stanowią Przewodnicząca hm. J. Sempolińska, hm. W. Salamonowska i hm. G. Dubnicki. Obecnie działalność harcerska skupia się w pięciu ośrodkach w Argentynie:
- Dom Polski w Buenos Aires – centralna Harcówka i Kierownictwo okręgu.
- Polski Ośrodek Młodzieżowy (POM) w Burzaco – jednostki z południowego zachodu miasta Buenos Aires.
- Parafia (Argentyńska) Matki Boskiej Częstochowskiej w Quilmes – jednostki z południowego wschodu miasta Buenos Aires.
- Klasztor Ojców Franciszkanów w Martin Coronado – obejmuje rejon północny i północny zachód.
- Rosario – miasto oddalone o 300 km od Buenos Aires.
Sztandar z Polski po renowacji przywiozła hm. Helenka Kaliski.
Szczególne podziękowania należą się Kancelarii Senatu RP, dzięki dofinasowaniu którego udało się tą rekonstrukcję przygotować w ramach projektu pn.: „Ocalić od zapomnienia – renowacja historycznych sztandarów harcerskich z Argentyny i Litwy”.
